Povodom naučnog skupa u SANU

Zapadnjak, erudita, individualist i duhovni aristokrata, Slobodan Jovanović je
začetnik jednog kulturnog obrasca koji nije uspeo da se izgradi


»Revolucija je suštinska promena društvenih institucija izvršena bez pravne postupnosti« - tako je revoluciju definisao Slobodan Jovanović. Nasilna promena institucija znači i promenu u postojećim duhovnim i moralnim normama. I svaka revolucija ima taj cilj. Kao posledica uvodjenja novih merila vrednosti, izgleda kao da su ljudi »dobili drugu pamet« i da su, koristeći nezakonita nasilna sredstva, »dobili i drugu pamet«. Sudbina dela Slobodana Jovanovića empirijski je dokaz ovih njegovih teorijskih postavki.

Životni put

Sin ideologa srpskog liberalizma, zapadnjaka i velikog nacionalnog radnika Vladimira Jovanovića (1833-1922) - Slobodan Jovanović rodjen je 1869. godine u Novom Sadu. Posle gimnazijskog školovanja, studirao je prava u Ženevi. Nakon završenih studija, 1890. godine, nastavio je studije ustavnog prava i političkih nauka u Parizu. Po povratku u zemlju, službovao je u provincijskom sudu i u ministarstvu inostranih dela. U svojoj dvadeset osmoj godini, 1897, postavljen je za vanrednog profesora ustavnog prava na

Velikoj školi u Beogradu. Posle tri godine, postao je redovan profesor. Za dopisnog člana Srpske kraljevske akademije izabran je 1905, a za redovnog člana 1908. godine. Na mesto rektora Beogradskog univerziteta došao je 1913, a na mesto predsednika Srpske kraljevske akademije 1928. godine.

U balkanskim ratovima i u Prvom svetskom ratu bio je šef Presbiroa pri Vrhovnoj komandi.

Do 1937. godine objavljeno je 16 knjiga njegovih najvažnijih dela, koja se bave srpskom istorijom, istorijom političkih ideja, političkom sociologijom i pravnim naukama.

Bez aktivne uloge u politici do 1937. godine, Slobodan Jovanović je tada izabran za osnivača-predsednika Srpskog kulturnog kluba. Decembra 1939. napunio je sedamdeset godina.

Posle oficirskog puča 27. marta 1941. godine zbog pristupanja Jugoslavije Trojnom paktu, Slobodan Jovanović je izabran za potpredsednika u vladi generala Dušana Simovića.

U vladi koja je, posle sloma jugoslovenske kraljevske vojske aprila 1941. godine, napustila zemlju, Slobodan Jovanović je, januara 1942. godine, zamenio generala Dušana Simovića na mestu njenog predsednika. Vršio je, istovremeno, i dužnost zamenika ministra vojske u otadžbini, Dragoljuba-Draže Mihajlovića.

Posle Drugog svetskog rata, na procesu 1946. godine, Slobodan Jovanović je osudjen na kaznu lišenja slobode s prinudnim radom u trajanju od 20 godina, na gubitak političkih i pojedinih gradjanskih prava u trajanju od 10 godina, konfiskaciju celokupne imovine i na gubitak državljanstva.

U emigraciji, nastavio je da piše. Umro je, kao i njegov otac, u dubokoj starosti, 1958. godine, u Londonu.

Osuda na nepostojanje

Presuda izrečena nad delom Slobodana Jovanovića bila je teža od presude nad njim kao fižičkim licem. Bila je to osuda na nepostojanje, na duhovnu smrt. Tako je samo uvrštenje studije Slobodana Jovanovića o Svetozaru Markoviću, prve naučne knjige o ovom rodonačelniku socijalizma u Srbiji, u bibliografiju radova o Markoviću, u beogradskom časopisu Naša književnost 1946. godine, bilo povod za članak Radovana Zogovića . Može li izdaja da zastari? Otvoreno je rečeno da delo nije deljivo od ličnosti svoga tvorca. I samo pominjanje imena Slobodana Jovanovića protumačeno je kao »proturanje misli da izdaja, da osuda za izdaju domovine ne mora da znači apsolutnu smrt svijetlog dela jedne ličnosti, konačnu likvidaciju njenog imena sa svijetlih stranica istorije naroda - nego da osudjenici mogu, bez obzira na težinu zločina, poslije izvjesnog vremena (npr. književnim ili naučnim spisima) živjeti i dalje u narodu, uticati na formiranje njegove svijesti i njegovog karaktera, na razvitak njegovog društvenog i kulturnog života«.

Redakcija Naše književnosti je, sa svoje strane, priznala da se ogrešila upravo o osudu na nepostojanje. »U vremenima kao što je ovo naše, pisalo je uredništvo, kad su rane izdaje još tako duboke i kad moral naših novih shvatanja zahteva da izdaja bude obeležena i žigosana, spomen jednog izdajničkog imena čak i u 'Bibliografiji'... za to ime je jedno, makar i vrlo maleno pokriće... i preko bibliografskog spomena jedno takvo ime može da pobudi i nekakav interes za sebe«...

Osnovna pouka skupa

Taj duh živi dugo. I Zogović je već prošao kroz osudu na zaborav, kad je, 1985. godine, sprečeno izdavanje sabranih dela Slobodana Jovanovića. Srećom, »država nije u stanju zapovedati našoj duši«, ni našoj misli. Iluzija je svih pobednika da istorija počinje od njih. Sizifovski je pokušaj svih revolucija da, u ime novog ideala, mogu uništiti pamćenje, stvoriti »drugu pamet« i zauvek oblikovati »novu svest«. To je, možda, i najznačajnija pouka četvorodnevnog naučnog skupa posvećenog životu i delu Slobodana Jovanovića, koji je, u organizaciji Srpske akademije nauka i umetnosti i Pravnog fakulteta u Beogradu, održan prošlog meseca.

Šezdeset referata, koje su podneli istoričari, pravnici, filosofi, sociolozi, politikolozi, književni istoričari, lingvisti - nije moglo nastati preko noći. Slobodan Jovanović je čitan i o njemu se mislilo. Dokazi za to mogu se naći i pre objavljivanja njegovih Sabranih dela u 12 tomova, 1990-1991. godine. On je citiran u pravnoj, istorijskoj i sociološkoj nauci. Neskriveno je korišćen u Istoriji srpskog naroda i Rečniku srpskohrvatskoga književnog jezika Matice srpske i Matice hrvatske. Radovan Samardžić je o njemu pisao u svome delu Pisci srpske istorije, a Predrag Protić o njegovom jeziku i stilu... Ta duhovna prisutnost Slobodana Jovanovića, koja bi zasluživala da bude posebno istražena, i omogućila je neapologetski pristup njegovom velikom i bogatom delu, i otvorila pitanje, koje čeka nove odgovore - šta danas znači Slobodan Jovanović, kao pravnik i kao istoričar.

Vraćanje delu S. Jovanovića

Vraćanje delu Slobodana Jovanovića otvara, po mome mišljenju, još dva krupna pitanja.

Srpska je kultura mala, a na mnoge njene stvaraoce politika je, ne samo posle Drugog svetskog rata, stavila krst. Ovde je neko nekoga uvek gonio.

Tako je ostalo neobjavljeno delo i oca Slobodana Jovanovića - Vladimira Jovanovića, jednog od najplodnijih političkih pisaca u Srba. Njegova rukopisna zaostavština iznosi 3000 stranica, a prvu monografiju o njemu napisao je jedan Amerikanac, Gejl Stouks.

U rukopisu se nalaze dnevnici i uspomene, važni istorijski izvori, Milana Dj. Milićevića, Milana Piroćanca, Vladana Djordjevića, Jovana Avakumovića, Uroša Petrovića...

Istoričarima književnosti izmiče, još uvek, poligrafsko delo Pere Todorovića, koje bi moglo ispuniti 30 tomova...

Pravnici se nisu još odužili Živojinu Periću...

Neko je bio liberal, neko naprednjak, neko radikalski disident, neko austrofil... ali svi oni pripadaju nedeljivoj istoriji srpskog naroda.

Sa ovim je povezano i pitanje da li vraćanje delu Slobodana Jovanovića znači i vraćanje njegovom duhu? Poreklom, vaspitanjem i obrazovanošću, Slobodan Jovanović je izazivao mentalnu rezervisanost i pre nego što je na to mogla uticati njegova politička sudbina. Ta rezervisanost dolazila je, pre svega, od inteligenata, koje je on opisivao kao ljude sa obrazovanjem ali bez kulture i moralnog vaspitanja: njihov cilj je uspeh kao takav.

Izgradjivanje kulturnog obrasca

Zapadnjak, erudita, individualist i duhovni aristokrata, Slobodan Jovanović je začetnik jednog kulturnog obrasca koji nije uspeo da se izgradi. To ga je opsedalo do kraja života. U jednom od svojih poslednjih radova (Jedan prilog za proučavanje srpskog nacionalnog karaktera), koji je, po njegovoj želji, objavljen posle njegove smrti, pisao je: »Iz svega... izlazi da u nas nije bilo ni kulturnog obrasca ni pokušaja da se on izgradi. Ta je praznina tim osetnija, što je kulturni obrazac nužna dopuna i nacionalnom i političkom obrascu, koje smo imali više ili manje izradjene«. Suštinom te dopune on je smatrao individualizam. Jer - »pojedinac besumnje treba da bude učlanjen u pojedinim kolektivima i da služi njihovim ciljevima, ali u toj službi ne sme se sav iscrpeti, ako neće da u sebi ugasi ognjište slobodne svesti«.

Izgradjivanje kulturnog obrasca, koji je Slobodan Jovanović imao u vidu, podrazumeva, pre svega, promenu metoda imanentnog totalitarnom duhu. Metoda, po kojem je sve različito u odnosu na svako vladajuće - izdajničko i neprijateljsko. Vraćanje delu Slobodana Jovanovića bilo bi površinsko bez prihvatanja njegovog duha kao suštine našeg kulturnog obrasca.

Latinka Perović
REPUBLIKA, Broj 159, 15. mart 1997.


___________________________