MEĐUNARODNI UGOVORI

1. PRAVOSUDNE MULTILATERALNE KONVENCIJE, izdavač PROJURIS, Beograd, 2005


UVOD

uz knjigu PRAVOSUDNE MULTILATERALNE KONVENCIJE

Međunarodni pravni saobraćaj između država, međunarodnih organizacija i institucija međunarodnog karaktera, danas je veoma složen i raznorodan jer proističe iz isto tako veoma kompleksnih, delikatnih i raznovrsnih odnosa koji nastaju pri intenzivnom kretanju Ijudi, roba i kapitala i drugih materijalnih i nematerijalnih dobara bez obzira na postojeće državne granice. Zasnivaju se mnogi pravni odnosi sa elementom inostranosti koje domaći sudovi i drugi organi moraju da rešavaju za šta im je neophodno poznavanje ne samo domaćeg zakonodavstva već i važećih međunarodnih ugovora, kako bilateralnih tako i multilateralnih, a ponekad čak i stranih propisa.

Na početku XXI veka međunarodni život karakteriše tendencija unifikacije pravnih sistema u odnosu na najvažnija čovekova prava (pravo na život, pravo na fizičku i duhovnu slobodu, pravo na imovinu i dr.), ali u odnosu i na druga značajna pitanja u sferi pravnih i ekonomskih odnosa (tržište, monetarni sistem, pravosuđe i dr.), i to naročito u okviru zemalja Evrope koje vezuju mnogobrojni međunarodni ugovori multilateralnog karaktera, što je posebno značajno sa aspekla ostvarivanja prava domaćih i stranih državljana i njihove pravne sigumosti.

Međunarodna regulativa u sferi uređenja međunarodnih pravnih odnosa skoncentrisana je na dve velike celine: na oblast građanskopravnih i na oblast krivičnopravnih odnosa, koje i pored znatnog prožimanja odlikuju i značajne međusobne razlike.

Građanskopravni odnosi, sa i bez međunarodnog elementa, dovode do angažovanja sudova i drugih organa koji moraju u odgovarajućoj proceduri (parnični, vanparnični, izvršni i dr. postupak) da razreše nastali konflikt prava i interesa stranaka. Da bi domaći sud mogao sprovesti zakonit i pravilan postupak i doneti meritornu odluku, on ponekad mora da sudska pismena dostavi primaocu u inostranstvu, a takođe da sasluša stranku, svedoka ili veštaka u inostranstvu ili da pribavi kakvu ispravu iz neke strane države, u kom slućaju on mora da pokrene mehanizam međunarodne pravne pomoći.

Za procesnopravni položaj državljana jedne zemlje u građanskom postupku pred sudom druge zemlje, veoma su značajni pravni instituti opšte sudske zaštite, aktorske kaucije, besplatne sudske pomoći a takode i sudskog imuniteta kojim se pojedine kategorije fizičkih i pravnih lica izuzimaju od jurisdikcije domaćeg suda.

Sa stanovišta efikasnosti i ekonomičnosti postupka značajno je da li će, kojim i kolikim formalnostima overe biti podvrgnute javne isprave kad se koriste u inostranstvu pri čemu u međunarodnom pravu postoji tendencija da se u što većoj meri legalizacija isprava izbegne ili što je moguće više pojednostavi.

U postupcima sa međunarodnim elementom domaći sud često se nađe u situaciji da mora da sazna pa čak i primeni strano pravo jer ga, između ostalog, u mnogim slučajevima domaće kolizione norme na to upućuju. Pitanje koje će pravo biti primenjeno na konkretni pravni odnos, a takođe i koji će organ (sud) bili nadležan da ga rešava, od suštinskog je značaja za pravno delovanje i održivost sudskih odluka i drugih odluka u domaćem pravnom sistemu i u pravnom sistemu strane zemije s kojom je u vezi. Jer, i pored određene kompatibilnosti pravnih sistema pojedinih država, različitosti u sferi ličnih i porodičnih odnosa, kao i imovinskih i drugih muterijalnopravnih odnosa, su takve da, u nedostatku međunarodnog ugovora, zahtevaju od sudije obazrivost, pronicljivost i veliko pravno znanje. Pri tome je značajno poznavati i u kojim okvirima se kreću neka značajnija građanska prava stranaca u jednoj zemlji, jer takva saznanja dragoceno dopunjuju opšti uvid u stanje pravnih odnosa s inostranim elementom, upotpunjuju sliku o kvantumu i kvalitetu procesnih i materijalnih prava stranaca i ujedno omogućavaju sudu i strankama da u nekim slučajevima lakše pozicioniraju dalji tok i pravac sudskog postupka.

Pored toga, za pravnu zaštitu državljana jedne države u inostranstvu značajno je angažovanje diplomatsko-konzularnih predstavnika te zemlje u inostranstvu, posebno konzulanih službi koje, u nekiin slučajevima i postupcima (dostavljanje sudskih pismena, zaključenje konzularnog braka, preduzimanje privremenih mera), mogu biti ovlašćeni da zamene zvanične sudske i druge državne organe svoje zemlje.

U širem smislu, međunarodna građanskopravna pomoć obuhvata i pitanje eksteritorijalnog dejstva sudskih i arbitražnih odluka jedne države u drugim državama čime se zaokružuje i definitivno čini delotvornim ili nedelotvornim sudski postupak sa stranim elementom. Jer, sudski postupak u jednoj zemlji koji bude proveden korišćenjem međunarodne pravne pomoći i drugih instituta međunarodnog procesnog i materijalnog privatnog prava, neće biti pravno relevantan ako sudska odluka doneta u tom postupku ne može biti priznata i izvršena u onoj zemlji u kojoj i treba da proizvede dejstvo.

Kaznenopravna oblast, pak, sa svoje strane, iako nekad zatvorena u Ijušturu jedne države danas dobija sve više međunarodnih i multietničkih karakteristika. Pitanje knvične odgovornosti jednog lica često nije stvar samo unutrašnjeg zakonodavstva njegove države, provođenja utvrđenog krivičnog postupka i primene odgovarajuće krivične norme, već se u nekim slučajevima dodiruje i prepliće sa propisima drugih država i nadležnošću njeriih organa. Kao što kriminalno delovanje ne priznaje državne granice niti važeće pravne norme i pravila unu-trašnjeg i međunarodnog prava, tako isto i potreba da se ono sankcioniše i učinilac krivičnog dela privede pravdi, motiviše i upućuje državu i međunarodnu zajednicu u celini, na solidarnost, saradnju i pravnu pomoć u progonu i kažnjavanju vinovnika krivičnih dela. To je nužno jer često učinilac krivičnog dela nije dostupan sudu države u kojoj je počinio krivično delo ili gde je već optužen ili čak osuđen za isto, pa se, ukoliko bude uhapšen u drugoj državi, aktivira krivičnopravni institut ekstradicije radi izručenja onoj državi u kojoj je učinio krivično delo, odnosno gde je osuđen.

Uz to, u međunarodnim ugovorima iz krivičnopravne oblasti sve vise dolazi do izražaja institut ustupanja, odnosno preuzimanja krivičnog gonjenja gde jedna država na čijoj se teritoriji dogodilo krivično delo, ustupa drugoj, čiji državljanin je uči-nio to krivično delo, krivično gonjenje i dostavlja krivične spise.

Takođe, novija je tendencija da bi krivične presude trebalo izvršavati i onda kada ih donose sudovi stranih država, u državi čiji je državljanin učinilac, jer se prema savremenim penološkim saznanjima u takvim slučajevima može očekivati veći stepen resocijalizacije osuđenog.

Na planu gonjenja i kažnjavanja učinilaca najtežih krivičnih dela - protiv čovečnosti kao i ratnih zločina, dugo godina je u međunarodnoj zajednici sazrevala ideja o formiranju nadnacionalnog, međunarodnog suda koji bi sudio učiniocima takvih krivičnih dela, ma gde se nalazili i ma kojoj državi pripadali, pa je takav Međunarodni krivični sud i ustanovljen na Diplomatskoj konferenciji Ujedinjenih nacija u julu 1998. godine u Rimu. Uz to, početkom devedesetih godina 20-tog veka ustanovljeni su i ad hoc krivični sudovi u Hagu i Aruši, za sankcionisanje ratnih zločina na području bivše SFR Jugoslavije i Ruande.

Činjenica je da međunarodna pravna regulativa postaje sve bogatija, raznovrsnija, ali i složenija, kako na širem međunarodnom, tako i na regionalnom i bilateralnom nivou. To iziskuje potrebu jačanja institucionalnih i kadrovskih resursa na nacionalnom planu radi razvijanja i unapređenja međunarodne pravne saradnje između država, pravosudne pomoći i zaštite ljudskih sloboda i prava, kao i same države, ugroženih potencijalnim međunarodnim terorizmom, aktima organizovanog kriminala, korupcije i drugim kriminalnim radnjama. Posebno je važno da pravosudni organi budu blagovremeno, potpuno i pravilno upoznati sa međunarodnom pravnom regulativom koja predviđa pravosudnu saradnju država i proceduru pravne pomoći za brže i delotvornije rešavanje predmeta u građanskoj i krivičnoj materiji, bez obzira na različitost pravnih sistema i državne granice, što podrazumeva da pravosudni delatnici treba da budu dobro upoznati ne samo sa unutrašnjim zakonodavstvom već i sa međunarodnim konvencijama i drugim prihvaćenim međunarodnim dokumentima koji u današnjem vremenu dobijaju prioritet u primeni u odnosu na nacionalno zakonodavstvo.

Ova knjiga sadrži relevantne tekstove međunarodnih multilateralnih konvencija, ugovora, sporazuma i protokola pravno važećih za Srbiju i Crnu Goru, kojima se uređuje pravosudna pomoć i saradnja u krivičnim i građanskim stvarima, prema stanju pravne regulative na dan 1. oktobra 2005. godine.



u Beogradu, 1. oktobra 2005. godine



2. PRAVOSUDNE BILATERALNE KONVENCIJE, izdavač PROJURIS, Beograd, 2005


UVOD

uz knjigu PRAVOSUDNE BILATERALNE KONVENCIJE

Ova knjiga sadrži bilateralne međunarodne ugovore u oblasti međunarodne pravne pomoći i druge međudržavne saradnje, koji su na snazi u Srbiji i Crnoj Gori. Ti ugovori odnose se na međunarodnu pravnu pomoć u gradanskim i krivičnim stvarima, u širem smislu, uključujući i ekstradiciju okrivljenih i osuđenih lica, ustupanje krivičnog gonjenja, priznanje i izvršenje stranih sudskih i arbitražnih odluka, izvršenje krivičnih presuda, kao i sudski imunitet, diplomatsko-konzulamu zaštitu, kolizione norme i odredbe o međunarodnoj nadležnosti sudova i drugih organa. Osim toga, brojni su ugovori koji pokrivaju druga područja bilateralnih odnosa između država.

1. Hronologija do 1918.godine.

Ovi bilateralni ugovori nastajali su i zaključivani u vremenskom rasponu od preko 120 godina. Najstariji bilateralni međunarodni ugovori u ovoj oblasti, koji i danas važe, su oni koje je u XIX veku zaključila Kraljevina Srbija sa Sjedinjenim Američkim Državama: Ugovor o trgovini i plovidbi, tzv. Trgovinski ugovor, i Konvencija koja određuje prava, imunitete i privilegije konzularnih agenata, oba iz 1881. godine, kao i sa Švajcarskom, s kojom je 1887. godine zaključena Konvencija o izdavanju krivaca, a zatim 1888. godine i Konvencija o na-stanjivanju i konzulstvu. Iz tog perioda, s kraja devetnaestog veka, potiče i Ugovor o izdavanju krivaca sa Holandijom (1896). Sa Velikom Britanijom je 1900. godine zaključen Ugovor o uzajamnom izdavanju krivaca a, takođe, i Konvencija o izdavanju krivaca sa Sjedinjenim Američkim Državama neposredno posle toga - 1901. godine. Ti međunarodni ugovori nastali su u periodu kada je Srbija, posle Berlinskog kongresa 1878. godine, stekla međunarodno priznanje svoje nezavisnosti nakon čega je usledilo, i pored političkim previranja, intenzivno organizovanje države, jačanje pravnog sistema i razvoj međunarodnih odnosa.

2. Period 1918-1940.godine.

Novi period međunarodne bilateralne regulative otpočeo je u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, po završetku Prvog svetskog rata a, zatim, u Kraljevini Jugoslaviji tridesetih godina 20-tog veka. Sa Italijom su 1922. godine zaključene Konvencija o izdavanju krivaca (na snazi) i Konvencija o pravnoj i sudskoj zaštiti odnosnih državljana (važe još samo čl. 13-16). Potom su 1926. godine zaključena tri međunarodna akta sa Albanijom: Konvencija o izdavanju krivaca, Konvencija o nastanjivanju i konzularnoj službi i Ugovor o trgovini i plovidbi (koje je Narodna Republika Albanija docnije jednostrano, kao i sve druge predratne međunarodne ugovore, proglasila nevažećim). Zaključene su i tri značajne konvencije u oblasti pravne pomoći i konzularnih odnosa: Konvencija konzularna i o nastanjivanju sa Francuskom (1929), Konvencija o uzajamnim odnosima u predmetima, sudskim, građanskim i trgovačkim sa Turskom (1934) i Konvencija o uređenju međusobne pomoći u vođenju postupka u građanskim i trgovačkim stvarima sa Velikom Britanijom (1936). Ujedno je zaključeno i više ugovora o trgovini i plovidbi koji su značajni sa aspekta priznanja i statusa trgovačkih društava i pravnog položaja fizičkih lica — državljana strana ugovornica (pravo poslovanja, pravo kretanja i nastanjivanja, pravo nasleđivanja, sticanje nepokretnosti pravnim poslom), i to sa: Grčkom (1927), Velikom Britanijom (1927), Španijom (1929), Holandijom (1930), Švedskom (1937) i SSSR-om (1940). Svi navedeni ugovori su na snazi i danas jer od strane država ugovomica nisu raskinuti, niti su izričito ili prećutno stavljeni van pravne snage. To se posebno odnosi na ugovore o pravnoj pomoći u građanskim i krivičnim stvarima i o ekstradiciji koje i dalje, u svemu, primenjuju strane ugovomice. Treba imati u vidu da je međunarodna regulativa u Kraljevini Jugoslaviji između dva svetska rata bila bogatija za još jedan broj međunarodnih ugovora, pored gore pomenutih, koji su docnije, zaključivanjem novih, stavljeni van pravne snage. Tako su bili zaključeni: sa Bugarskom - Konvencija o sudskoj pomoći i Konvencija o izdavanju krivaca i o pravnoj pomoći u krivičnim delima, obe od 26. novembra 1923. godine, sa Čehoslovačkom - ugovor o uređenju uzajamnih pravnih odnosa od 17. marta 1923. godine, sa Poljskom - Konvencija o pravnim odnosima od 4. maja 1923. godine, sa Estonijom - Konvencija o trgovini i plovidbi od 1. februara 1928. godine, sa Austrijom - Ugovor o uzajamnom pravnom opštenju od 1. maja 1928. godine, sa Rumunijom - Konvencija o ekstradiciji krivaca i sudskoj pomoći u krivičnim predmetima od 30. januara 1933. godine, sa Danskom - Ugovor o koncilijaciji, o arbitraži i o sudskom raspravljanju od 14. decembra 1935. godine, sa Belgijom - Sporazum o međusobnoj sudskoj pomoći u građanskim i trgovačkim stvarima od 29. februara 1936. godine (sa Belgijom je tada već postojala Konvencija o izdavanju krivaca od 23. decembra 1895. godine, koja je prestala da važi zaključenjem Konvencije o ekstradiciji i pravnoj pomoći sa Belgijom 4. juna 1971. go-dine), sa Nemačkom - Sporazum između Kraljevina Jugoslavije i Nemačkog Rajha o pravnoj pomoći u građanskim i trgovačkim predmetima od 18. maja 1939. godine, itd...

3. Regulativa posle 1945.godine.

Nakon Drugog svetskog rata usledilo je zaključivanje niza bilateralnih ugovora tzv. opšteg tipa koji, ujedno, i celovito uređuju pravnu pomoć (pravni saobraćaj, pravne odnose) u građanskim i krivičnim stvarima, ekstradiciju, priznanje i izvršenje sudskih i arbitražnih odluka, sukob zakona i nadležnosti, i to pre svega sa državama Istočne Evrope: Bugarskom (1956), Poljskom (1960), Rumunijom (1960), SSSR-om (1962), ČSSR-om (1964), Mađarskom (1968. sa novelom 1986), Mongolijom (1981) a, uz to, i sa Grčkom (1959). Zaključivanja takvih obimnih ugovora nije bilo sa državama Zapadne Evrope sa kojima je zaključeno niz posebnih ugovoru o pravnoj pomoći u odredenoj materiji (krivične stvari, ekstradicija, olakšanje pravne pomoći u građanskim stvarima, ukidanje legalizacije isprava, priznanje i izvršenje sudskih i arbitražnih odluka a, u novije vreme, i ustupanje krivičnog gonjenja i izvršenje sudskih odluka u krivičnim stvarima).

4. Bilateralni ugovori u građanskopravnoj oblasti

Odredbe o pravnoj pomoći u građanskim stvarima postoje u svim bilateralnim ugovorima o pravnoj pomoći (pravnom saobraćaju, uzajamnim pravnim odnosima), o kojima je već bilo reči, a koji uređjuju sve vidove pravne pomoći, kao i u drugim bilateralnim ugovorima koji uređuju samo pravnu pomoć u građanskim i krivičnim stvarima, kao sto su ugovori sa Alžirom (1982), sa Bosnom i Hercegovinom (2005), sa Hrvatskom (1997), sa Irakom (1986), sa Kiprom (1984) i sa Makedonijom (2004). Pravnu pomoć samo u građanskim stvarima uređuju bilateralni ugovori sa: Austrijom (1954), Belgijom (1971), Italijom (1960), Turskom (1934), i Velikom Britanijorn (1936). Posebni sporazumi o olakšanju primene multilateralne Haške konvencije o građanskom postupku od 1. marta 1954. godine zaključeni su sa Francuskom (1969) i sa Švedskom (1990). U tim ugovorima uređeno je dostavljanje pismena, izvodenje pojedinih procesnih radnji u građanskom postupku po zamolnici, oslobođenje od polaganja obezbeđenja za parnične troškove (aktorske ka-ucije) kao i korišćenje tzv. siromaškog prava.

Priznanje i izvršenje stranih sudskih odluka u građanskim stvarima uređeno je u većini međunarodnih bilateralnih ugovora o pravnoj pomoći, i to sa: Alžirom (1982), Bosnom i Hercegovinom (2005), Bugarskom (1956), Češkom (1964), Kiprom (1984), Mađarskom (1968), Makedonijom (2004), Mongolijom (1981), Poljskom (1960), Rumunijom (1960), Rusijom (1962) i Slovačkom (1964). Posebni bilateralni ugovori u toj oblasti zaključeni su sa Francuskom (1971) i sa Grčkom (1959), dok je sa Austrijom (1961) i sa Belgijom (1973) uređeno posebnim ugovorima samo priznanje i izvrsenje sudskih odluka o izdržavanju.

Priznanje i izvršenje stranih arbitražnih odluka uređeno je, takođe, u većini bilateralnih ugovora o pravnoj pomoći, i to sa: Alžirom (1982), Bosnom i Hercegovinom (2005), Bugarskom (1956), Češkom i Slovačkom (1964), Mađarskom (1968), Makedonijom (2004), Mongolijom (1981) i Poljskom (1960). Priznanje odluka stranih arbitražnih sudova uredeno je posebnim Sporazumom sa Austrijom (1960), a sa Grčkom u sklopu ugovora o uzajamnom priznanju i izvrsenju sudskih odluka (1959), kao i u nekim ugovorima o trgovini i plovidbi: sa Italijom (1955), sa Japanom (1959), sa Rusijom (1940) i sa Švajcarskom (1948).

5. Bilateralni ugovori u krivičnopravnoj oblasti

Pravna pomoć u krivičnim stvarima uređena je takođe u većini bilateralnih međunarodnih ugovora kojima je uređena i pravna pomoć u građanskim stvarima, i to sa: Alžirom (1982), Bosnom i Hercegovinom (2005), Bugarskom (1956), Češkom (1964), Grčkom (1959), Hrvatskom (1997), Kiprom (1984), Mađarskom (1968, sa novelom 1986), Makedonijom (2004), Mongolijom (1981), Poljskom (1960), Rumunijom (1960), Rusijom (1962) i Slovackom (1964). Posebni bilateralni ugovori o pravnoj pomoći u krivičnim stvarima zaključeni su sa: Austrijom (1982), Belgijom (1971), Francuskom (1969), Italijom 1922), Nemačkom (1971), Španijom (1980) i Turskom (1973). Nekima od navedenih ugovora uredena je i ekstradicija okrivljenih i osuđenih lica, dok posebni bilateralni ugovori o ekstradiciji postoje sa: Austrijom (1982), Francuskom (1970), Holandijom (1896), Italijom (1922), SR Nemačkom (1970), Sjedinjenim Američkim Državama (1901), Švajcarskom (1887), Turskom (1973) i Velikom Britanijom (1900). Odredbe o ustupanju, odnosno preuzimanju krivičnog gonjenja (transferu postupka) sadrže bilateralni ugovori o pravnoj pomoći u građanskim i krivičnim stvarima sa Bosnom i Hercegovinom, Češkom i Slovačkom, Mađarskom, Makedonijom, Mongolijom, Irakom, Rumunijom i Rusijom. Potpunije i detaljnije odredbe o transferu postupka sadrže ugovori o pravnoj pomoći u krivičnim stvarima sa Austrijom (1982) i SR Nemačkom (1971), kao i novelirani ugovor sa Mađarskom (1986) i Ugovor o pravnoj pomoći u gradanskim i krivičnim stvarima sa Hrvatskom (1997).

Izvršenje stranih krivičnih presuda, kao izraz novijih tendencija u međunarodnom krivičnom pravu, uređeno je posebnim bilateralnim ugovorima sa Austrijom (1982), sa Bosnom i Hercegovinom (2005), sa Českom i Slovačkom (Ugovor iz 1989. godine), sa Danskom (1988) i sa Turskom 1989). Međunarodna pravna pomoć u krivičnim stvarima odvija se na bazi bilateralnih i multilateralnih međunarodnih ugovora, kao i odredaba Zakonika o krivičnom postupku. Brojne konvencije Saveta Evrope kojima je krivičnopravna pomoć sedes materiae (pravna pomoć u krivičnim stvarima, ekstradicija, transfer krivičnog postupka, transfer osuđenih i dr.) i druge multilateralne konvencije u toj oblasti, Jugoslavija je do sada ratifikovala . Odredbe o međunarodnoj pravnoj pomoći u građanskim i krivičnim stvarima delimično se nalaze i u nekim multilateralnim konvencijama koje uređuju sasvim druge pravne oblasti, tako da i te ugovore treba imati u vidu. Uz to, kod ukazivanja međunarodne pravne pomoći supsidijarno se primenjuju i domaći propisi, pre svega građanskoprocesne i krivičnoprocesne norme.

6. Odnos bilateralnih i multilateralnih ugovora

Kod međunarodne pravne pomoći u građanskim i krivičnim stvarima nezaobilazne su multilateralne konvencije Saveta Evrope: o pravnoj pomoći u krivičnim stvarima, o ekstradiciji, o transferu postupka, o validnosti stranih krivičnih presuda, o obaveštenjima o stranom pravu i dr. Takođe, kad je reč o građanskopravnoj oblasti - veoma su značajne Haške konvencije kojima je uređeno pružanje pravne pomoći u građanskom sudskom postupku, pre svega, Haška konvencija o građanskom postupku iz 1954. godine, zatim novija Haška konvencija o olaškanju međunarodnog pristupa sudovima iz 1980. godine, a nije van snage ni stara Haška konvencija o građanskom sudskom postupku iz 1905. godine, mada je retko u primeni, s obzirom na prevaziđenost i docniju regulalivu. Primenom ovih višestranih konvencija (većinu multilateralnih konvencije u ovoj oblasti bivša Jugoslavija je ratifikovala a SCG preuzela), odvija se međunarodna pravna pomoć sa nizom zemalja sa kojima nisu zaključeni bilateralni ugovori o pravnoj pomoći: sa Belorusijom, sa Egiptom, sa Finskom, sa Izraelom, sa Japanom, sa Jermenijom, sa Letonijom, sa Libanom, sa Luksemburgom, sa Marokom, sa Moldavijom, sa Norveškom, sa Portugalom, sa Slovenijom, sa Švajcarskom, sa Španijom, sa SR Nemačkom, sa Uzbekistanom i dr. I sve zemlje sa kojima su zaključeni bilateralni međunarodni ugovori o pravnoj pomoći, članice su navedenih haških konvencija. Pravilo je, u tom slučaju a i uopšte, kad je, pored postojanja bilateralnog ugovora neko pitanje između dve zemlje istovremeno uređeno i multilateralnim ugovorom, da se u skladu sa pravilom ,,lex specialis derogat legi generali" ima primeniti bilateralni ugovor, s tim što može doći do primene i multilateralnog ugovora ukoliko bilateralni na njega upućuje ili ako je za obe strane ugovornice povoljnija primena multilateralnog međunarodnog ugovora. Tako su nordijske zemlje i zemlje Beneluksa koje imaju između sebe zaključene bilateralne ugovore o pravnoj pomoći u krivičnim stvarima i o ekstradiciji, a ujedno su članice Evropske konvencije o međusobnom pružanju pravne pomoći u krivičnim stvarima i Evropske konvencije o ekstradiciji, stavile rezerve i u svojim međusobnim odnosima isključile primenu ovih višestranih konvencija. Njihovi bilateralni sporazumi u ovoj oblasti se i dalje primenjuju između njih, a prema drugim državama oni primenjuju navedene multilateralne konvencije.

7. Bilateralne konzularne konvencije

Osim gorenavedenih međunarodnih ugovora, sa brojnim državama zaključene su bilateralne konzularne konvencije koje mogu biti od značaja, s obzirom na pravnu pomoć i zaštitu koju konzul pruža državljanima zemlje koju predstavlja. Konzularne konvencije zaključene su sa mnogim državama, kao: sa Albanijom (1926), sa Austrijom (1960), sa Bolivijom (1962), sa Bugarskom (1987), sa Češkom i Slovačkom (Konvencija sa ČSSR-om iz 1981), sa Francuskom (1929), sa Grčkom (1974), sa Hrvatskom (1997), sa Irakom (1980), sa Italijom (1960), sa Kinom (1982), sa Libijom (1981), sa Mađarskom (1963), sa Makedonijom (1997), sa Mongolijom (1966), sa Poljskom (1982), sa Rumunijom (1974), sa Rusijom (Konvencija sa bivsim SSSR-om iz 1987), sa Sjedinjenim Američkim Državama (1881), sa Švajcarskom (1888), sa Turskom (1968), sa Velikom Britanijom (1965).

8. Ugovori o trgovini i plovidbi

Knjiga sadrži i bilateralne ugovore o trgovini i plovidbi koje je Srbija, odnosno bivša Jugoslavija zaključila krajem 19-og i početkom 20-og veka, a neke i kasnije, jer ti međunarodni ugovori, koji su i danas na snazi, sadrže značajne odredbe: o pristupu stranaca pred domaće sudove, o njihovom nacionalnom tretmanu ili davanju prava primenom klauzule najpovlašćenije nacije, o slobodi kretanja i trgovine, o recipročnom sticanju nepokretnosti kako putem nasleđivanja, tako i pravnim poslovima, o priznanju i izvršenju stranih arbitražnih odluka i dr. lako su mnoge odredbe tih ugovora, posebno one koje se tiču trgovine i nastanjivanja, vremenom prevaziđene, ili im po sledu materije ne bi bilo mesto u ovoj knjizi, neki od tih ugovora ipak su dati u svom izvornom i integralnom tekstu zbog celovitosti uvida u njih, ali i zbog osvedočenja o solidnosti i vremenu izrade tih pravnih dokumenata kojima je tek međunarodno priznata Srbija, odnosno tek nastala država Jugoslavija, stupila u međunarodnopravne odnose zaključujući međunarodne ugovore sa tada najmoćnijim i najuticajnijim državama sveta: sa Sjedinjenim Američkim Državama, Velikom Britanijom, Holandijom, Svajcarskom, Španijom, SSSR-om. U prilog toj pravnoj utemeljenosti i dokumentarnosti govore i dva međunarodna ugovora iz 1929. godine sa Sjedinjenim Američkim Di'žavama: Ugovor o prijateljskom raspravljanju spornih pitanja (koncilijaciji) i Ugovor o arbitraži, oba od 21. januara 1929. godine. Ugovori o trgovini i plovidbi, zaključeni posle Drugog svetskog rata nisu sadržavali odredbe značajne sa aspekta međunarodnog privatnog prava i pravne pomoći, već su bili čisto trgovinski ugovori, kao na primer Konvencija o trgovini i plovidbi sa Turskom od 26. februara 1953. godine, pa zato nisu ni sadržani u ovoj knjizi (izuzev Ugovora sa Japanom iz 1959. godine). Zajedno sa knjigom "Pravosudne multilateralne konvencije" (izdavač "Projuris", Beograd, 2005), ova knjiga čini zaokruženu celinu i odslikava stanje pravne regulative u materiji sudskih postupaka i pravne pomoći s međunarodnim elementom.



u Beogradu, 1. oktobra 2005. godine

_________________