Lica koja imaju posebne dužnosti prema društvu. Lica određena zakonom dužna su da rade u interesu privrednog društva i imaju posebne obaveze prema društvu. To su: 1) ortaci ortačkog društva, 2) komplementari komanditnog društva, ali ne i komanditori jer nemaju upravljačka prava u društvu, 3) članovi društva sa ograničenom odgovornošću koji poseduju značajno učešće u osnovnom kapitalu društva ili član društva sa ograničenom odgovornošću koji je kontrolni član društva, 4) akcionari koji poseduju značajno učešće u osnovnom kapitalu društva ili akcionar koji je kontrolni akcionar društva, 5) direktori i članovi nadzornog odbora, 6) zastupnici i prokuristi društva i 7) likvidacioni upravnik privrednog društva. Krug ovih lica može se proširiti osnivačkim aktom, odnosno statutom društva. Posebne dužnosti tih lica su: dužnost pažnje, dužnost prijavljivanja poslova i radnji u kojima postoji lični interes, dužnost izbegavanja sukoba interesa, dužnost čuvanja poslovne tajne i dužnost poštovanja zabrane konkurencije.
Povezana lica. U kontekstu pridržavanja posebnih dužnosti prema društvu, pored već navedenih lica, važno je imati u vidu i lica koja su s njima u određenoj personalnoj ili kapitalskoj vezi.
Povezanim licima, u odnosu na određeno fizičko lice, smatraju se: 1) njegovi krvni srodnici i bračni i vanbračni partneri tih srodnika, 2) njegov supružnik i vanbračni partner i njihovi krvni srodnici u prvom stepenu srodstva, 3) njegov usvojilac ili usvojenik, kao i potomci usvojenika, 4) druga lica koja sa tim licem žive u zajedničkom domaćinstvu.
Povezanim licem u odnosu na određeno pravno lice smatra se: 1) pravno lice u kojem to pravno lice poseduje značajno učešće u kapitalu, ili pravo da takvo učešće stekne iz konvertibilnih obveznica, varanata, opcija i slično; 2) pravno lice u kojem je to pravno lice kontrolni član društva (kontrolisano društvo); 3) pravno lice koje je zajedno sa tim pravnim licem pod kontrolom trećeg lica; 4) lice koje je kontrolni član tog pravnog lica; 5) lice koje je direktor, odnosno član organa upravljanja ili nadzora tog pravnog lica.
Kontrolni uticaj nad društvom. Posebne dužnosti vezuju se, naročito, za kapitalski i glasački kapacitet gorenavedenih lica, koji je upravo srazmeran njihovom učešću u kapitalu društva. Kontrola nad društvom podrazumeva pravo ili mogućnost jednog lica, samostalno ili sa drugim licima koja sa njim zajednički deluju, da vrši kontrolni uticaj na poslovanje drugog lica putem: 1) većinskog učešća u osnovnom kapitalu, 2) prava na imenovanje većine direktora, članova nadzornog odbora ili drugog organa upravljanja društva, 3) efektivnog vršenja dominantnog uticaja na poslovnu politiku društva.
Smatra se da je određeno lice kontrolni član društva uvek kada to lice samostalno ili sa povezanim licima poseduje većinsko učešće u osnovnom kapitalu društva.
Značajno učešće u osnovnom kapitalu postoji ako jedno lice, samostalno ili sa drugim licima koja sa njim deluju zajedno, poseduje više od 25% prava glasa u društvu.
Većinsko učešće u osnovnom kapitalu postoji ako jedno lice, samostalno ili sa drugim licima koja sa njim deluju zajedno, poseduje više od 50% prava glasa u društvu.
Zajedničko delovanje postoji kada dva ili više lica, na osnovu međusobnog izričitog ili prećutnog sporazuma, koriste glasačka prava u određenom licu ili preduzimaju druge radnje u cilju vršenja zajedničkog uticaja na upravljanje ili poslovanje tog lica.
- Dužnost pažnje
Navedena lica dužna su da izvršavaju svoje poslove savesno, sa pažnjom dobrog privrednika, u razumnom uverenju da deluju u najboljem interesu privrednog društva. Pod pažnjom dobrog privrednika podrazumeva se stepen pažnje sa kojom bi postupalo razumno pažljivo lice koje bi posedovalo znanje, veštine i iskustvo koje bi se osnovano moglo očekivati za obavljanje te dužnosti u društvu (čl.63.st.2.ZPD).
Društvo može tužbom tražiti naknadu štete od lica koje je povredilo dužnost pažnje. Lice koje ima dužnost pažnje nije odgovorno za štetu koja iz njegove procene nastane za privredno društvo, ako dokaže da je postupalo sa dužnom pažnjom. Treba imati u vidu da je poslovanje svakog privrednog društva vezano za mnoge poslovne rizike, te ako je zastupnik privrednog društva zaključio neki rizičan posao za društvo, neće odgovarati za štetu koja bi za društvo nastala iz takvog posla, ukoliko je postupao sa odgovarajućom pažnjom. Suviše stroga odgovornost mogla bi da ukoči delatnost privrednog društva.
2. Dužnost prijavljivanja poslova i radnji u kojima postoji lični interes (načelo lojalnosti)
Lica koja imaju posebne dužnosti prema privrednom društvu dužna su da se ponašaju lojalno prema društvu. Takva lica koja imaju lični interes u poslovima društva dužna su: da ne koriste imovinu društva u ličnom interesu, da ne koriste povlašćene informacije o privrednom društvu za lično bogaćenje, da ne zloupotrebljavaju pozicije u privrednom društvu za lično bogaćenje, da ne koriste poslovne mogućnosti privrednog društva za svoje lične potrebe. Ova dužnost važi i za lica koja su povezana sa licima na koja se odnosi zabrana interesa. To su, na primer, lica koja su članovi porodice lica za koja važi ograničenje interesa (član 62. ZPD).
Nepoštovanje ovog pravila može imati za posledicu obavezu na naknadu štete ne samo prema privrednom društvu nego i prema poslovnim partnerima privrednog društva. Tako, akcionari i članovi društva s ograničenom odgovornošću odgovaraju za obaveze društva ako su društvo zloupotrebili u poslu koji je za njih kao pojedince zabranjen, ili ako su sa imovinom društva postupali kao sa sopstvenom imovinom, ili ako su smanjili imovinu društva u svoju korist ili u korist drugog lica, a znali su ili su morali znati da društvo neće biti u stanju da izmiri svoje obaveze prema trećem licu.
Smatraće se da postoji lični interes navedenih lica u slučaju: 1) zaključivanja pravnog posla između društva i tog lica (ili sa njim povezanog lica) ili 2) preduzimanja pravne radnje (u sudskim i drugim postupcima, odricanje od prava i slično) koju društvo preduzima prema tom licu (ili prema sa njim povezanim licem) ili 3) zaključivanja pravnog posla između društva i trećeg lica, odnosno preduzimanja pravne radnje društva prema trećem licu, ako je to treće lice sa njim (ili sa njim povezanim licem) u finansijskom odnosu i ako se može očekivati da postojanje tog odnosa utiče na njegovo postupanje ili 4) zaključivanja pravnog posla, odnosno preduzimanja pravne radnje društva iz koje treće lice ima ekonomski interes, ako je to treće lice sa njim (ili sa njim povezanim licem) u finansijskom odnosu i ako se može očekivati da postojanje tog odnosa utiče na njegovo postupanje.
Odobrenje za zaključenje posla. Pravni posao u kom postoji lični interes nekog lica može validno biti zaključen samo uz odobrenje društva: u slučaju ortačkog društva, odnosno komanditnog društva – većinom glasova svih ortaka, odnosno komplementara koji nemaju lični interes; u slučaju društva s ograničenom odgovornošću, ako postoji lični interes direktora – običnom većinom glasova svih članova društva koji nemaju lični interes; a u slučaju akcionarskog društva, ako postoji lični interes direktora – običnom većinom glasova svih direktora koji nemaju lični interes. Kad je u pitanju član nadzornog odbora, o odobrenju odlučuju ostali članovi tog organa koji nemaju lični interes običnom većinom glasova. U slučaju odobrenja pravnog posla u kome postoji sukob interesa sa akcionarskim društvom od strane direktora ili člana nadzornog odbora, o tom odobrenju i pravnom poslu mora biti obaveštena skupština akcionara na prvoj narednoj sednici.
Pre odobrenja zaključivanja navedenog pravnog posla ili preduzimanja pravne radnje, čija vrednost iznosi 10% ili više knjigovodstvene vrednosti ukupne imovine društva, društvo će angažovati ovlašćenog procenitelja (sudski veštak, revizor) koji će izvršiti procenu fer vrednosti stvari ili prava koji su predmet pravnog posla ili pravne radnje i o tome sačiniti izveštaj. Fer vrednost (pravična vrednost) stvari ili prava utvrđuje se u skladu sa međunarodnim standardima finansijskog izveštavanja.
Obaveštenje o nameri zaključenja posla. Odmah po donošenju odluke društva o odobrenju pravnog posla, a najkasnije na dan zaključenja tog pravnog posla, odnosno preduzimanja pravne radnje, društvo (DOO i AD) je dužno da na svojoj internet stranici ili na internet stranici registra privrednih subjekata javno objavi nameru zaključenja pravnog posla, odnosno preduzimanja pravne radnje u kojoj postoji lični interes, sa detaljnim opisom tog posla ili radnje, vrednosti posla, uslova plaćanja, kao i sve relevantne činjenice o prirodi i obimu ličnog interesa.
Kad odobrenje nije potrebno. Odobrenje za zaključenje pravnog posla nije potrebno u slučaju: 1) da vrednost predmeta tog posla ili pravne radnje iznosi manje od 10% od knjigovodstvene vrednosti društva, 2) postojanja ličnog interesa jedinog člana društva, 3) postojanja ličnog interesa svih članova društva, 4) upisa, odnosno kupovine udela, odnosno akcija po osnovu prava prečeg upisa, odnosno prava preče kupovine članova društva, 5) pribavljanja sopstvenih udela, odnosno akcija od strane društva, 6) kada je član društva koji poseduje značajno učešće u osnovnom kapitalu društva ili kontrolni član društva Republika Srbija, autonomna pokrajina ili jedinica lokalne samouprave.
Izveštavanje o poslovima s ličnim interesom. Društvo koje je tokom poslovne godine zaključivalo pravne poslove, odnosno preduzimalo pravne radnje u kojima je postojao lični interes i bilo potrebno odobrenje, dužno je da u godišnjim finansijskim izveštajima za tu poslovnu godinu navede podatke o tim poslovima: o vrsti pravnog posla ili radnje, o predmetu pravnog posla ili radnje, o vrednosti, odnosno ceni predmeta pravnog posla ili radnje, o svojstvu, statusu, odnosno funkciji zainteresovanog lica i dr.
Tužba u vezi sa postojanjem ličnog interesa. Ako ne postoji odobrenje, koje je bilo neophodno pribaviti (nije pribavljeno, prećutane činjenice, odstupljeno od fer vrednosti), sporni pravni posao ili radnja su ništavi, i društvo može podneti tužbu za poništaj pravnog posla, odnosno radnje i naknadu štete od lica koje ima posebne dužnosti prema društvu, a koje je imalo lični interes u tom poslu, odnosno pravnoj radnji. Pored tog lica, za štetu društvu neograničeno solidarno odgovara: 1) sa njime povezano lice, ako je ono bilo ugovorna strana u tom poslu, odnosno ako je prema njemu preduzeta pravna radnja i 2) treće lice, ako je znalo ili moralo znati za postojanje ličnog interesa u vreme zaključenja pravnog posla, odnosno preduzimanja pravne radnje. Osnov tužbe će otpasti ako tuženo lice dokaže da je pravni posao, odnosno pravna radnja bila u interesu društva, ili da nije postojao njegov lični interes.
Ukoliko se u postupku po tužbi zbog povrede pravila o odobravanju poslova u kojima postoji lični interes utvrdi postojanje povrede pravila o odobravanju poslova u kojima postoji lični interes direktora, članova nadzornog odbora, zastupnika, prokurista i likvidacionog upravnika, nadležni sud će izreći meru privremenog ograničenja prava vršenja funkcije tih lica u trajanju od 12 meseci. Pravnosnažnu odluku sud dostavlja Agenciji za privredne registre radi upisa u Centralnu evidenciju privremenih ograničenja prava lica registrovanih u APR i brisanja tih lica iz registra. Isto je predviđeno i kod postupka po individualnoj tužbi.
3. Dužnost izbegavanja sukoba interesa
Lica koja imaju posebne dužnosti prema društvu dužna su da izbegavaju svaki sukob interesa i ne mogu u svom interesu ili u interesu s njima povezanih lica: 1) da koriste imovinu društva, 2) da koriste informacije do kojih su došli u tom svojstvu, a koje inače nisu javno dostupne, 3) da zloupotrebe svoj položaj u društvu, kao i da 4) koriste mogućnosti za zaključenje poslova koje se ukažu društvu.
Tužba kod sukoba interesa. Društvo može tužbom protiv lica koje povredi dužnost izbegavanja sukoba interesa tražiti: 1) naknadu štete i prenos na društvo ostvarene koristi, 2) isključenje tog lica kao člana društva, ako je to lice član društva.
4. Dužnost čuvanja poslovne tajne
Lica koja imaju posebne dužnosti prema društvu kao i lica zaposlena u društvu, dužna su da čuvaju poslovnu tajnu društva i to za vreme dok imaju to svojstvo i još dve godine nakon prestanka tog svojstva (unutrašnjim aktom društva taj rok se može produžiti do pet godina).
Poslovna tajna je podatak čije bi saopštavanje trećem licu moglo naneti štetu društvu, kao i podatak koji ima ili može imati komercijalnu vrednost zato što nije opšte poznat, niti je lako dostupan trećim licima koja bi njegovim korišćenjem ili saopštavanjem mogla ostvariti ekonomsku korist i koji je od strane društva zaštićen odgovarajućim merama u cilju čuvanja njegove tajnosti. Poslovna tajna je i podatak koji je zakonom, drugim propisom ili aktom društva određen kao poslovna tajna.
Poslovnu tajnu mogu da predstavljaju proizvodni, tehnički, tehnološki, finansijski ili komercijalni podaci, studija, rezultat istraživanja, kao i dokument, formula, crtež, objekat, metod, postupak, obaveštenje ili uputstvo internog karaktera i slično. Na primer, poslovnu tajnu redovno predstavljaju podaci iz ponuda za javno nadmetanje koju je raspisalo društvo. Postoje proizvodne i komercijalne poslovne tajne. Proizvodnu tajnu naročito predstavljaju podaci o nepatentiranim pronalascima i inovacijama u obavljanju delatnosti društva. Komercijalnu tajnu mogu da predstavljaju podaci o tome ko su poslovni partneri privrednog društva ili o finansijskom poslovanju društva.
Ne može se poslovnom tajnom proglasiti svaki podatak iz poslovanja društva. Ne smatra se povredom čuvanja poslovne tajne saopštavanje podataka koje je: 1) po zakonu obavezno, 2) neophodno radi obavljanja poslova ili zaštite interesa društva, 3) učinjeno nadležnim organima ili javnosti isključivo u cilju ukazivanja na postojanje dela kažnjivog zakonom.
Tužba. Poslovnu tajnu dužna su da čuvaju lica koja imaju dužnost da se ponašaju lojalno prema društvu. Ta lica odgovaraju privrednom društvu za štetu ako prekrše tu dužnost i protiv njih društvo može podneti tužbu za naknadu štete i tražiti: 1) naknadu štete, 2) isključenje tog lica kao člana društva i 3) raskid radnog odnosa ako je to lice zaposleno u društvu. Posebna građanskopravna zaštita poslovne tajne predviđena je Zakonom o zaštiti poslovne tajne (2021), koja se u vidu građanske tužbe, u subjektivnom roku od godinu dana i objektivnom roku od pet godina, može podneti protiv svakog lica koje izvrši povredu poslovne tajne. Protiv tuženog sud može odrediti odgovarajuće mere i obavezati ga na naknadu štete.
5. Dužnost poštovanja zabrane konkurencije
Lica koja imaju posebne dužnosti prema društvu ne mogu: 1) imati to isto svojstvo u konkurentskom društvu (drugo društvo koje ima isti ili sličan predmet poslovanja), 2) biti preduzetnici koji imaju isti ili sličan predmet poslovanja, 3) biti zaposleni u konkurentskom društvu, 4) biti na drugi način angažovani u konkurentskom društvu, 5) biti članovi ili osnivači u drugom pravnom licu koje ima isti ili sličan predmet poslovanja. Ova zakonska zabrana može se osnivačkim aktom, odnosno statutom proširiti personalno (i na druga lica), vremenski (i posle prestanka svojstva člana ili funkcije) i predmetno (na određene poslove).
Nagrada za vernost. Ako nisu u pitanju konkurentska društva, zakon ne zabranjuje da isto lice bude akcionar u više akcionarskih društava ili član više društava sa ograničenom odgovornošću. Tako, ugovorom društva sa direktorom društva može biti određeno da zabrana konkurencije za njega važi i posle prestanka direktorske funkcije u društvu, ali ne duže od dve godine. U tom periodu društvo često tim licima priznaje odgovarajuću naknadu (tzv. nagrada za vernost). Aktom privrednog društva, ili ugovorom ortaka ili članova društva, ili statutom, mogu biti utvrđeni poslovi kao i način i mesto obavljanja poslova, koji ne predstavljaju povredu dužnosti poštovanja zabrane konkurencije.
Tužba. Povreda zabrane konkurencije daje privrednom društvu pravo da tužbom zahteva: 1) naknadu štete od lica koje je prekršilo zabranu, 2) da se društvu prenese ostvarena korist, 3) da se prekršilac isključi iz društva, 4) da mu se zabrani obavljanje delatnosti, 5) da se raskine radni odnos, ako je to lice zaposleno u društvu.
6. Rokovi za podnošenje tužbi
Tužba zbog povrede posebnih dužnosti prema društvu može se podneti u roku od šest meseci od dana saznanja za učinjenu povredu, a najkasnije u roku od pet godina od dana učinjene povrede. Tužba se podnosi protiv prekršilaca, tj. protiv: ortaka, komplementara, članova d.o.o. koji poseduju značajno ili kontrolno učešće u osnovnom kapitalu društva, akcionara sa značajnim učešćem i kontrolnih akcionara, direktora, članova nadzornog odbora, zastupnika, prokuriste i likvidacionog upravnika.
(preuzeto iz trotomne knjige advokata Vladimira Todorovića: “PRAVNI VODIČ KROZ TRGOVAČKE OBAVEZE I KAZNE”, I tom: “TUTORIJAL PRIVREDNOG PRAVA”, izdavač PROJURIS, Beograd 2024)